O nazwisku słów kilka, cz. 2

Ogólna dyskusja o etymologii nazwisk.

Moderator: ewaduch

ewaduch
Posty: 1991
Rejestracja: czwartek 19 mar 2009, 12:18
Lokalizacja: Toruń / Białystok

O nazwisku słów kilka, cz. 2

Post autor: ewaduch » niedziela 31 maja 2009, 06:58

Nazwisko - późne zjawisko historyczne

Co to jest nazwisko?

W wyniku wieloletnich starań nad zdefiniowaniem nazwiska jako odrębnej jednostki językowej i historycznej ( prawnej) przyjęto następujące ustalenie: nazwisko to obowiązkowa nazwa osobowa, dziedziczna i niezmienna w swej formie słowotwórczej, fonetycznej i graficznej. W takim ścisłym znaczeniu nazwisko na ziemiach polskich funkcjonuje na podstawie prawa stanowionego od XIX wieku. ( Józef Bubak 'Proces kształtowania się polskiego nazwiska mieszczańskiego i chłopskiego', Kraków,1986)

Co było wcześniej?

Imiona.

A dodatkowym sposobem wyróżniania osób były między innymi przydomki i przezwiska. Odnosiły się one do cech fizycznych ( np. barwa i rodzaj włosów dająca takie przydomki jak Czarny, Kędzierzawy).
Każdy może tu podać wiele dowolnych przezwisk i wyjaśnić przyczynę ich powstania. Wiele przydomków ma swe źródło w cechach charakteru lub sposobie życia czy ocenie postępowania człowieka. Jednak najwcześniejszym źródłem służącym do tworzenia przezwisk, przydomków, potem nazwisk były imiona, głównie imię lub przezwisko ojca osoby, która po raz pierwszy otrzymywała nazwisko. I tak syn człowieka nazywanego Piotrem przyjmował do swego imienia miano Piotrowski, Piotrowicz, Pietraszak czy Pietraszyk, w zależności od tego, z jakiego rejonu się wywodził . Przyrostki dla przykładu -ewicz, -owicz mają charakter ogólnosłowiański i są spotykane w nazwiskach Słowian wschodnich i południowych, a w Polsce - na wschód od Buga, przyrostki -ak, -yk są popularne wśród mieszkańców Wielkopolski, -ek, -ik - wśród mieszkańców Polski centralnej i Małopolski. Nazwiska kończące się na - owski są najczęściej do dziś spotykane na terenach wzdłuż dolnego biegu Wisły, szczególnie na Pomorzu Gdańskim. (Jarosław Maciej Zawadzki '1000 najpopularniejszych nazwisk w Polsce', Świat Książki, Warszawa 2002 ).
Takie nazwisko przejęte od imienia ojca nazywamy patronomicznym.
Proces kształtowania się pranazwisk przymiotnikowych rozpoczął się w II połowie XIII wieku wraz z rozwojem miast. Nieco później, bo w XV i XVI wieku nazwisk zaczęła używać szlachta. Wśród chłopów proces ten stabilizował się o wiele dłużej.
Te wczesne nazwy osobowe (przydomki, pranazwiska, przezwiska i nazwiska), występujące od średniowiecza w dokumentach archiwalnych, traktuje się umownie, jako oparte na prawie zwyczajowym. W wieku XIV i XV pojawia się proces dziedziczenia nazwisk i obejmowania wspólnym nazwiskiem całego rodu, rodziny, a także przejmowanie nazwiska męża przez żonę. Tak pojmowane prawo zwyczajowe w stosunku do nazwiska skrystalizowało sie w końcu XVI wieku. ( Zofia Kaleta 'Nazwisko w kulturze polskiej, Warszawa 1998).
Każdy genealog doświadczył wielokrotnie, jakim zmianom podlegało nazwisko w ciągu lat 100 czy 200 i wszyscy wiemy, dlaczego tak się działo.
Kwestie dotyczące nazwisk usiłowało uporządkować prawodawstwo związane z Kodeksem Napoleona, a następnie normy prawne poszczególnych państw zaborczych. Za w pełni ścisły, urzędowy nakaz używania stałej, niezmiennej formy nazwiska na ziemiach polskich uważa się pruskie przepisy z 1875 roku. Następne regulacje były dokonane przez prawodawstwo II Rzeczypospolitej - w 1926 roku dla mieszkańców dawnego zaboru rosyjskiego, a w 1928 roku byłego zaboru austriackiego.
(S. Grzybowski)
I tak w skrócie wygląda historia tworzenia się systemu dwuimiennego w języku polskim.
Pozdrawiam cieplutko,
Ewa Szczodruch

ODPOWIEDZ